Donata Grobelska
Najlepiej poznałam Marcina. Przez niemal tydzień wspólnie budowaliśmy pod Bydgoszczą kuchnię kaflową. Spędzaliśmy ze sobą po dziesięć godzin dziennie, pracując, rozmawiając, żartując. To wystarczająco dużo czasu, żeby zobaczyć człowieka w różnych sytuacjach. Poznać jego sposób myślenia, temperament, podejście do pracy i do innych ludzi. Marcin dużo opowiadał. O zduństwie, swoich doświadczeniach, rodzinie, ale też o kolegach z branży. I właśnie podczas tych rozmów zaczęłam zwracać uwagę na to, jak mówi o Ryśku i Irku. Nie chodziło nawet o konkretne historie. Bardziej o sposób, w jaki pojawiali się w jego opowieściach. O naturalność, z jaką mówił o ich wspólnych doświadczeniach, o wzajemnej pomocy, o sprawach zawodowych i tych zupełnie prywatnych.
Zaczęłam się zastanawiać, co właściwie łączy tych trzech mężczyzn.
Bo przecież każdy z nich jest inny. Mają różne temperamenty, różne doświadczenia i mieszkają w różnych częściach Polski. Prowadzą własne zawodowe życie, realizują swoje projekty. Teoretycznie mogliby być dla siebie konkurencją. A jednak nie są. Potrafią ze sobą rozmawiać, dzielić się wiedzą, wspierać w pracy i pomagać sobie, kiedy zachodzi taka potrzeba. Znają swoje rodziny, swoje historie, wiedzą o swoich sukcesach i problemach. Odległość nie stanowi większej przeszkody, bo zduńskie życie i tak w dużej mierze toczy się w drodze.
I chyba właśnie to najbardziej mnie w nich zaciekawiło. Nie fakt, że trzech zdunów się przyjaźni, ale to, jak ta przyjaźń funkcjonuje w kontekście dzielących ich różnic. Postanowiłam więc przyjrzeć się jej trochę bliżej.
Z każdym z nich porozmawiałam osobno. Zadawałam podobne pytania, ciekawa, czy ich odpowiedzi będą się pokrywać. I już przy pierwszym okazało się, że właściwie wszyscy są zgodni co do jednego: każdy z nich jest zupełnie inny. Półżartem, półserio można powiedzieć, że różni ich przede wszystkim długość włosów i miejsce zamieszkania. Góral, Kujawiak i Poznaniak – trzech mężczyzn z różnych stron Polski, których drogi przecięły się dzięki zduństwu.
Gdy poprosiłam ich, żeby opowiedzieli, jak postrzegają swoją trójkę, każdy spojrzał na tę znajomość z zupełnie innej perspektywy. Marcin zaczął od temperamentów i charakterów. Irek skupił się na tym, jak różnią się ich realizacje i podejście do pracy. Rysiek natomiast zwrócił uwagę na zainteresowania, które każdy z nich rozwija trochę obok zduństwa. Trzy odpowiedzi na jedno pytanie. I żadna nie była podobna do pozostałych. Pomyślałam wtedy, że to chyba najlepszy dowód na to, jak bardzo się różnią. Nawet kiedy mówią o sobie nawzajem, każdy dostrzega coś innego. A przecież opowiadają o tej samej przyjaźni.
Zastanawiałam się też, czy w tej relacji pojawia się zazdrość o klienta, o realizacje. W końcu wszyscy trzej zajmują się tym samym rzemiosłem. Każdy ma swoje doświadczenie, pomysły, własny sposób pracy i realizacje, z których może być dumny. Czy zdarza im się zazdrościć sobie nawzajem ciekawych zleceń? Podpatrywać rozwiązania i myśleć, że samemu chciałoby się zrobić coś podobnego? Tutaj odpowiedzi były zaskakująco zgodne. Nie ma zazdrości. Każdy ma swoich klientów, własne pomysły i swoją drogę zawodową. Sukces jednego nie oznacza przecież porażki drugiego. Co więcej, mogą korzystać ze swoich doświadczeń, wymieniać się wiedzą, konsultować rozwiązania i zwyczajnie sobie pomagać. Irek nazwał to mobilizacją, bo kiedy widzą ciekawe realizacje kolegów, nie myślą o rywalizacji, ale o nowych możliwościach, pomysłach i rozwiązaniach, co często prowadzi do wielogodzinnych rozmów i dyskusji.
Na rozmowach się nie kończy. Rysiek i Irek wspólnie opracowali dwa paleniska zduńskie, które przeszły badania, uzyskały certyfikaty i spełniają wymagania Ekoprojektu. To chyba najlepszy dowód na to, że wymiana doświadczeń i wzajemna inspiracja mogą prowadzić do czegoś więcej niż tylko kolejnych pomysłów. Potrafią połączyć swoją wiedzę i umiejętności, by razem stworzyć coś nowego.
Nie oznacza to jednak, że zawsze się ze sobą zgadzają. Zapytałam, czy się kłócą. Trudno zresztą wyobrazić sobie, żeby trzech mężczyzn o tak różnych temperamentach, z których każdy ma własne zdanie i niemałe doświadczenie zawodowe, zawsze patrzyło na wszystko jednakowo. Zwłaszcza w takim rzemiośle jak zduństwo, w którym do podobnego efektu można dojść różnymi drogami, a każdy wykonawca ma swoje przyzwyczajenia, sprawdzone metody i przekonania.
No i spierają się czasem bardzo zdecydowanie, ale jednocześnie zostawiają sobie nawzajem przestrzeń na odmienne zdanie. Nie każda dyskusja musi kończyć się przekonaniem pozostałych do własnej racji. Można myśleć inaczej, zrobić coś po swojemu i nadal darzyć się szacunkiem. Niby proste. A przecież wcale nie takie oczywiste.
Przyjaźń we trzech wydaje mi się szczególnie trudna. W relacji dwóch osób trzeba znaleźć porozumienie między dwoma charakterami. Tutaj dochodzi jeszcze trzeci, równie wyrazisty. Zawsze może się zdarzyć, że dwóch będzie miało podobne zdanie, a trzeci zupełnie inne. Że jeden będzie chciał działać od razu, drugi wszystko dokładnie przemyśleć, a trzeci zaproponuje rozwiązanie, którego pozostali nawet nie brali pod uwagę. A jednak jakoś im to wychodzi. Być może dlatego, że nie próbują się nawzajem zmieniać. Znają swoje mocne strony, ale też przyzwyczajenia i słabości. Wiedzą, czego mogą się po sobie spodziewać.
Jest jeszcze coś, co szczególnie zwróciło moją uwagę podczas rozmów z nimi. Gdy pytałam o zduństwo, każdy mówił o nim z pasją, choć nieco innym językiem. Każdy ma swoje ulubione rozwiązania, obszary zainteresowań i rzeczy, które sprawiają mu największą satysfakcję. Ale kiedy rozmowa schodziła na pozostałych dwóch, za zawodowymi historiami zaczynało pojawiać się coś więcej. Wspólne doświadczenia, znajomość swoich charakterów, świadomość, że w razie potrzeby można do siebie zadzwonić – to wszystko tworzyło silną więź. I chyba właśnie w tym tkwi odpowiedź na pytanie, co łączy Ryśka, Marcina i Irka.
Oczywiście zduństwo. To ono sprawiło, że się poznali, dało im wspólny język i powody do kolejnych spotkań. Ale samo zamiłowanie do rzemiosła nie wystarczyłoby przecież, żeby zbudować relację. W branży znają wielu ludzi, z wieloma współpracują, wymieniają doświadczenia, spotykają się na szkoleniach i wydarzeniach. Nie z każdym jednak łączy ich przyjaźń.
Ich znajomość to także wspólne przedsięwzięcia, które wykraczają daleko poza codzienną pracę przy budowie pieców i kuchni kaflowych. Jednym z nich były starania o wpis tradycyjnego rzemiosła zduńskiego na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przez niemal rok razem nad tym pracowali, wymagało to przygotowania obszernej dokumentacji i przejścia przez kolejne etapy procedury, m.in. konsultacje społeczne. Wysiłek zakończył się sukcesem, a 16 października 2026 roku, podczas uroczystej gali w Ludźmierzu, wręczono dokument potwierdzający wpis. Dla nich jednak nie był to koniec działań.
Pokłosiem starania się o wpis stało się powstanie Ośrodka Działań Twórczych, którego celem jest dokumentowanie, pokazywanie i przekazywanie kolejnym pokoleniom tradycyjnych umiejętności zduńskich. Wszak zduństwo to coś więcej niż piece i kafle. To wiedza, doświadczenie i umiejętności, które przetrwały dzięki ludziom przekazującym je sobie przez pokolenia.
W ich przypadku ważne jest właśnie „coś więcej” niż wspólna pasja. Potrafią nie tylko godzinami rozmawiać o swoim rzemiośle, ale także razem działać, poświęcać swój czas i angażować się w przedsięwzięcia, z których korzyść będą mieli również inni zduni. A przy tym pozostają sobą, ze swoimi charakterami, przekonaniami i odmiennym spojrzeniem na wiele spraw. Może właśnie dlatego tak dobrze im razem.
Myślę, że wszyscy trzej posiadają cenna umiejętność bycia razem bez konieczności dopasowywania się.
I dobrze, że tak jest, bo gdybym po tych trzech rozmowach dostała trzy identyczne odpowiedzi, pewnie nie miałabym o czym pisać. A tak pozostała mi historia trzech zdunów, którzy potrafią się pięknie różnić. I którzy, mimo tych różnic, po prostu chcą być obecni w swoim życiu.
