Sukcesja w jednoosobowej działalności gospodarczej (JDG) – Ustawa o zarządzie sukcesyjnym
Ustawa o zarządzie sukcesyjnym wprowadziła instytucję zarządcy sukcesyjnego oraz pojęcie „przedsiębiorstwa w spadku” – a tej podstawie firma może kontynuować działalność pod dotychczasową nazwą z oznaczeniem „w spadku”, zachowując NIP, REGON, koncesje oraz umowy z pracownikami przez okres dwóch lat, który sąd może przedłużyć maksymalnie do lat pięciu. Rozwiązanie to umożliwia właścicielowi zaplanowanie przyszłości przedsiębiorstwa jeszcze za jego życia.
Dwie drogi powołania zarządcy sukcesyjnego
Powołanie zarządcy za życia właściciela – tryb najprostszy.
Procedura powołania zarządcy za życia właściciela obejmuje następujące etapy: sporządzenie oświadczenia o powołaniu zarządcy, uzyskanie pisemnej zgody kandydata na pełnienie tej funkcji oraz dokonanie bezpłatnego wpisu w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG).
Procedura ma charakter odwracalny – zarządcę można zmienić w dowolnym momencie. Warto również powołać zarządcę rezerwowego na wypadek, gdyby główny kandydat nie mógł pełnić tej funkcji.
Powołanie zarządcy po śmierci właściciela – tryb znacznie trudniejszy.
W tym trybie spadkobiercy dysponują jedynie dwumiesięcznym terminem, a wymagane jest zachowanie formy aktu notarialnego oraz zgoda osób, którym łącznie przysługuje ponad 85% udziału w przedsiębiorstwie. Im liczniejsze grono spadkobierców i większe ryzyko sporów, tym trudniej dopełnić formalności w przewidzianym terminie. Praktyka wskazuje, że najkorzystniejsze jest powołanie zarządcy sukcesyjnego jeszcze za życia właściciela.
Kto może pełnić funkcję zarządcy sukcesyjnego?
Funkcję zarządcy sukcesyjnego może pełnić każda pełnoletnia osoba fizyczna, która posiada pełną zdolność do czynności prawnych, niekoniecznie będąca członkiem rodziny. W praktyce korzystniejsze bywa powierzenie tej roli zaufanemu pracownikowi lub menedżerowi dobrze znającemu specyfikę przedsiębiorstwa, niż członkowi rodziny nadmiernie zaangażowanemu emocjonalnie lub obciążonemu zbyt szerokim zakresem odpowiedzialności w trudnym okresie.
Zakres kompetencji zarządcy sukcesyjnego
Zarządca działa we własnym imieniu, lecz na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Samodzielnie podejmuje czynności zwykłego zarządu (płatności, zarządzanie personelem, bieżące kontrakty), natomiast czynności je przekraczające, np. sprzedaż nieruchomości firmowej lub emisja nowych papierów wartościowych, wymagają zgody wszystkich właścicieli, a w razie braku porozumienia – zgody sądu.
Aspekty podatkowe
Przedsiębiorstwo w spadku zachowuje NIP i rozlicza podatki na dotychczasowych zasadach, a zarządca staje się płatnikiem składek ZUS za personel. Również na gruncie VAT przedsiębiorstwo traktowane jest jako podmiot istniejący, a nie nowo powstały.
Sukcesja w spółkach prawa handlowego – Specyfika sukcesji w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością
W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością śmierć wspólnika nie powoduje ustania bytu prawnego spółki. Udziały stanowią prawa majątkowe i wchodzą w skład masy spadkowej, w związku z czym spółka kontynuuje działalność, co jest istotną zaletą tej formy prawnej. Brak planowania może jednak prowadzić do sytuacji, w której do grona wspólników wstępują osoby nieprzewidziane przez poprzednika.
Los udziałów po śmierci wspólnika
Z chwilą śmierci wspólnika udziały przechodzą na spadkobierców z mocy prawa. Do czasu działu spadku pozostają we współwłasności, a spadkobiercy zobowiązani są wyznaczyć jednego przedstawiciela do wykonywania praw udziałowych. Brak porozumienia grozi paraliżem decyzyjnym w spółce.
Formalne wstąpienie do spółki wymaga uzyskania aktu poświadczenia dziedziczenia (notariusz) lub sądowego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, a następnie zawiadomienia spółki.
Umowa spółki – najważniejsze narzędzie sukcesyjne
Z naszego doświadczenia jako doradców w wielu procesach sukcesyjnych wynika, że warto w umowie spółki zawrzeć szczególne postanowienia sukcesyjne. Umowa spółki może w szczególności:
ograniczyć lub wyłączyć wstąpienie spadkobierców, np. poprzez uzależnienie go od zgody pozostałych wspólników;
określić, którzy spadkobiercy mogą zostać wspólnikami, np. wyłącznie zstępni;
przyznać wybranym wspólnikom uprawnienia osobiste, np. prawo powoływania członków zarządu.
Wyłączenie spadkobierców bez określenia zasad spłaty
Szczególnej uwagi wymaga jedna z najczęstszych nieprawidłowości. Wyłączenie spadkobierców z wstąpienia do spółki pozostaje bezskuteczne, jeżeli umowa nie określa jednocześnie zasad i terminu ich spłaty. Postanowienie, że spadkobiercy nie wstępują do spółki, pozbawione wskazania wartości spłaty i terminu jej realizacji, nie wywołuje skutków prawnych. Konieczne jest zatem określenie metody wyceny udziałów (wartość księgowa, rynkowa lub mnożnikowa) oraz terminu płatności.
Testament i zapis windykacyjny
Testament uzupełnia umowę spółki, nie może jej jednak zastępować. Szczególne znaczenie ma zapis windykacyjny – rozrządzenie, na mocy którego udziały przechodzą na wskazaną osobę automatycznie z chwilą śmierci spadkodawcy, z pominięciem niekiedy wielomiesięcznego działu spadku, wymagające formy aktu notarialnego.
Należy jednak pamiętać, że nawet prawidłowo sporządzony zapis windykacyjny nie wywoła skutków, jeżeli umowa spółki wyłącza wstąpienie spadkobierców – oba dokumenty muszą być spójne. Zapis nie chroni ponadto przed roszczeniami o zachowek przysługujący innym uprawnionym.
Spółki osobowe – podwyższone ryzyko
W spółce jawnej czy komandytowej śmierć wspólnika (komplementariusza) co do zasady powoduje rozwiązanie spółki, chyba że umowa stanowi inaczej. Praktycznym rozwiązaniem jest ustanowienie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jako komplementariusza spółki komandytowej – wówczas śmierć osoby fizycznej nie zagraża bytowi spółki.
Fundacja rodzinna – rozwiązanie dla złożonych struktur
Fundacja rodzinna, wprowadzona w 2023 roku, stanowi odrębną osobę prawną, która staje się właścicielem udziałów w spółkach operacyjnych. Majątek przedsiębiorstwa podlega ochronie przed podziałem w postępowaniu spadkowym, a beneficjenci (członkowie rodziny) otrzymują świadczenia zgodnie ze statutem.
Fundacja rodzinna nie eliminuje jednak prawa do zachowku. Mienie wniesione do niej wcześniej niż na 10 lat przed śmiercią fundatora, nie jest wliczane do substratu zachowku, natomiast wniesione w ostatniej dekadzie – podlega wliczeniu. Świadczenia z fundacji zalicza się na poczet zachowku należnego uprawnionym.
Podsumowanie
Planowanie sukcesji nie wiąże się wyłącznie z wiekiem czy stanem zdrowia właściciela, lecz stanowi element odpowiedzialnego zarządzania przedsiębiorstwem – wobec zgromadzonego dorobku, pracowników i rodziny. Jego brak należy do najbardziej kosztownych zaniechań przedsiębiorcy. Każda forma działalności wymaga odmiennego podejścia: jednoosobowa działalność gospodarcza – zarządu sukcesyjnego, a spółka – starannego zredagowania umowy.
Optymalne rozwiązanie zależy od struktury przedsiębiorstwa, sytuacji rodzinnej oraz zamierzonych celów. Z uwagi na złożoność i indywidualny charakter zagadnienia warto omówić konkretną sytuację ze specjalistą, który pomoże dobrać rozwiązania adekwatne do potrzeb przedsiębiorstwa.
