Wojciech Perek
7 lipca 2026 roku w Warszawie zapadł wyrok, który potwierdził, że zapisy mazowieckiego Programu Ochrony Powietrza, który obowiązywał w latach 2020-2023, były bezprawne – niezgodne z Konstytucją i z ustawą Prawo Ochrony Środowiska. Wyrok co prawda jest przełomowy i pierwszy na drodze przywrócenia do normalności sytuacji użytkowników miejscowych ogrzewaczy pomieszczeń (pieców i kominków) na drewno, ale niewiele zmienia w aktualnej sytuacji prawnej mieszkańców Mazowsza.
- Wyrok NSA z lipca 2026 roku utrzymuje w mocy wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z lipca 2023 roku. Wyrok ten uchylił zapisy Uchwały Nr 115/20 Sejmiku Województwa Mazowieckiego z dnia 8 września 2020 roku w sprawie programu ochrony powietrza dla stref w województwie mazowieckim, w których zostały przekroczone poziomy dopuszczalne i docelowe substancji w powietrzu, w zakresie w jakim uchwała ta wprowadzała zakazy i ograniczenia eksploatacji kominków w tzw. dni smogowe.
- POP, którego zapisy zostały uznane za bezprawne, prowadzał zakaz używania kominków niebędących jedynym źródłem ciepła. Specyfiką mazowieckiego POP było to, że w niektórych powiatach „dzień smogowy” trwał od końca kwietnia do końca roku i był ogłaszany z powodu przekroczenia stężeń BaP w powietrzu w roku poprzednim(!). Specjalistom z branży kominkowej i zduńskiej nie trzeba tłumaczyć, że kryterium emisji BaP jest bezsensowne w przypadku kominków, bo w wyniku prawidłowego spalania drewna w wysokich temperaturach składnik ten występuje w ilościach śladowych, nie mających wpływu na zdrowie. Zupełnie inaczej niż w przypadku np. wędzenia lub palenia papierosów, gdzie skoncentrowany BaP trafia bezpośrednio do płuc.
- W roku 2021 zakaz obowiązywał od końca kwietnia do końca roku w Warszawie (dzielnice: Wawer, Wesoła, Ochota, Włochy, Wola, Mokotów, Ursus); Radomiu, Ostrołęce, Siedlcach oraz w powiatach: piaseczyńskim, legionowskim, wołomińskim, otwockim, pruszkowskim, warszawskim zachodnim i siedleckim. W roku 2022 w Radomiu, Siedlcach oraz w powiatach: legionowskim, wołomińskim, otwockim, pruszkowskim, warszawskim zachodnim, siedleckim i sierpeckim. W roku 2023 w Siedlcach oraz na terenie powiatów: legionowskiego, wołomińskiego, otwockiego i siedleckiego. Powiedzmy to jeszcze raz wyraźnie: Mieszkańcy wymienionych miast i powiatów zamiast kominka musieli używać pieców gazowych lub bezklasowych kotłów na paliwo stałe z powodu zakazów, które okazały się bezprawne.
- WSA w wyroku z lipca 2023 roku stwierdził, że kwestionowane zapisy uchwały zostały podjęte z naruszeniem art 91 ust 3 oraz art 92 ust. 1c Prawa Ochrony Środowiska w zw. z art 31 ust. 3, art. 32. art 64 ust. 3 oraz art. 94 Konstytucji RP. Sąd uznał, że zapisy te w istotny sposób różnicują sytuację prawną właścicieli budynków wyposażonych w więcej niż jeden system ogrzewania (np. w instalację na gaz i dodatkowo instalację na paliwa stałe) w ten sposób, iż uniemożliwiają korzystanie w dni smogowe wyłącznie z grzewczych instalacji kominkowych, nie obejmując podobnym zakazem innych dodatkowych instalacji na paliwa stałe (w tym w szczególności na węgiel). Uchwała części właścicieli budynków wyposażonych w więcej niż jedną instalację grzewczą, w tym instalację grzewczą na paliwo stałe, pozostawia wybór co do tego, którą z tych instalacji mogą oni eksploatować w dni smogowe, natomiast innej części właścicieli budynków wyboru takiego odmawia, nie wykazując przekonującego merytorycznego uzasadnienia takiego zróżnicowania. Ponadto sąd wskazał, że przyjęty w zaskarżonej uchwale sposób ukształtowania obowiązków jej adresatów narusza zasady tworzenia aktów prawnych. W sytuacji, w której organ uchwałodawczy nie wykazał, że kominkowe instalacje grzewcze są z punktu widzenia wpływu na jakość powietrza bardziej szkodliwe niż inne instalacje na paliwa stałe, w tym w szczególności na węgiel, przyjęte rozwiązanie, reglamentujące wyłącznie stosowanie w dni smogowe instalacji kominkowych, musi budzić fundamentalne zastrzeżenia co do jego spójności i konsekwencji, a w efekcie zgodności z wymogami proporcjonalności, równości wobec prawa oraz ochrony własności, zagwarantowane w Konstytucji RP.
- W następstwie wyroku WSA z lipca 2023 roku, jesienią tego samego roku Sejmik Województwa Mazowieckiego zmienił program ochrony powietrza i częściowo dostosował go do treści wyroku, łagodząc zakwestionowane przez sąd zakazy. Usunięto zakazy związane ze stężeniami BaP i zrównano sytuację właścicieli wszystkich urządzeń na paliwa stałe, ale nadal nie został wykazany wpływ kominków ekoprojektowych na jakość powietrza ani ich udział w ogólnej emisji, co uzasadniałoby jakiekolwiek zakazy dla tych urządzeń. Pod tym względem aktualnie obowiązujący program ochrony powietrza nadal jest bezprawny i nadal nie spełnia wymogów formalnych, jakie narzuca ustawa Prawo Ochrony Środowiska.
Znaczenie wyroku dla mieszkańców
Wyrok WSA z lipca 2023 roku, utrzymany w mocy przez NSA stwierdza, że dowolny program ochrony powierza lub dowolna uchwała antysmogowa może być zaskarżona przez każdego mieszkańca województwa, gdzie przepisy te obowiązują, niezależnie od tego, czy ma on kominek lub inne urządzenie grzewcze, ponieważ lokalne przepisy wprost wpływają na sytuację prawną i decyzje inwestycyjne każdego na terenie, na którym obowiązują. Innymi słowy oznacza to, że każdy może zaskarżyć lokalne przepisy antysmogowe. Wszystkie lokalne uchwały antysmogowe i programy powietrza, które wprowadzają jakiekolwiek ograniczenia eksploatacji kominków na drewno, naruszają Konstytucję RP i Prawo Ochrony Środowiska w taki sam sposób, jak robił to mazowiecki POP w latach 2020-2023 i jak robi to obecnie. To w skali całego kraju. Natomiast w skali województwa mazowieckiego wszyscy mieszkańcy wymienionych wcześniej powiatów i miast, którzy kierując się bezprawnymi przepisami nie ogrzewali się drewnem, a używali gazu lub kotła na węgiel w okresie obowiązywania tych przepisów, mogą dochodzić odszkodowania. Przykładowo, każdy mieszkaniec Siedlec, powiatu wołomińskiego lub pruszkowskiego, który przez 3 lata z rzędu przez 250 dni w roku zamiast swoim własnym, darmowym drewnem z własnego lasu lub sadu ogrzewał dom gazem lub węglem, może dochodzić odszkodowania od Sejmiku Województwa Mazowieckiego.
Znaczenie wyroku dla branży kominkowej
Branża kominkowo-zduńska, która przez ostatnie lata zbierała cięgi za złą jakość powietrza i była niszczona bezprawnymi zakazami, została tymi wyrokami symbolicznie „oczyszczona z zarzutów”. Twórcy uchwał antysmogowych i programów ochrony powietrza nie zadali sobie żadnego trudu, aby wprowadzając zakazy wykazać, jaki udział w zanieczyszczeniu powietrza mają miejscowe ogrzewacze pomieszczeń, zwłaszcza te spełniające wymogi ekoprojektu. Niektóre programy ochrony powietrza wprost wskazują, że udział kominków jest „znikomy”, równocześnie zakazując ich używania. Izba Gospodarcza Kominki i Piece (IGKP) wspiera mieszkańców w walce z bezprawiem. Podobna do mazowieckiej sprawa toczy się obecnie przeciwko małopolskiemu programowi ochrony powietrza i znajduje się na etapie drugiej instancji. W ostatnim czasie złożona została również skarga przeciwko świętokrzyskiej uchwale antysmogowej. IGKP podejmuje kolejne działania z zakresie przeciwdziałania negatywnym zapisom uchwał antysmogowych.
Jak do tego doszło, czyli autorzy sukcesu
Bezsprzecznie największymi zwycięzcami są mieszkańcy Mazowsza na czele z mieszkańcem, który zaskarżył program ochrony powietrza i wygrał sprawę. Przed złożeniem skargi mieszkaniec skontaktował się z organizacjami zgromadzonymi wokół kampanii Drewno – Pozytywna Energia. Eksperci Kampanii pomogli w przygotowaniu skargi i pism procesowych. Niezbędnym filarem całej sprawy była kancelaria prawna Marek Płonka i Wspólnicy sp.k. z Bielska-Białej oraz reprezentujący ją radca prawny Jakub Gibas, który sporządził skargę, reprezentował skarżącego przed sadami obu instancji oraz doprowadził sprawę do zwycięskiego końca.
Formalnie do sprawy przystąpiły i uczestniczyły w niej dwie organizacje branżowe: Ogólnopolskie Stowarzyszenie „Kominki i Piece” oraz Cech Zdunów Polskich. Wsparcia finansowego udzieliła kampania Drewno – Pozytywna Energia, której wszystkich darczyńców nie sposób wymienić, ale wszystkim należą się słowa uznania za wspólne działania w tej sprawie. Na końcowym etapie sprawy wsparcia udzieliła też nowo powstała Izba Gospodarcza „Kominki i Piece”.
