Donata Grobelska
Tradycyjne rzemiosło zduńskie znalazło się w gronie czterech nowych elementów wpisanych na listę. Obecnie Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego liczy już 133 wpisy. Dla środowiska zdunów jest to wydarzenie o szczególnym znaczeniu - podkreślające wartość wiedzy, umiejętności i doświadczenia przekazywanego z mistrza na ucznia od pokoleń.
Wielomiesięczne przygotowania do wpisu na listę niematerialnego dziedzictwa
Wpis poprzedziły wielomiesięczne przygotowania, konsultacje społeczne oraz opracowanie obszernej dokumentacji przedstawiającej historię, znaczenie i współczesną rolę rzemiosła zduńskiego.
Inicjatorami działań zmierzających do wpisania tradycyjnego rzemiosła zduńskiego na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego byli Ryszard Buczek, Marcin Wudniak oraz Ireneusz Biadaszkiewicz. To właśnie oni rozpoczęli proces, który po wielu miesiącach zakończył się sukcesem.
Istotnym elementem całego przedsięwzięcia były konsultacje społeczne z przedstawicielami środowiska zduńskiego. Pierwsze odbyły się 7 grudnia 2025 roku i pozwoliły rozpocząć dyskusję nad zakresem oraz treścią przygotowywanego wniosku. Drugie konsultacje miały miejsce 9 maja 2026 roku w Krakowie podczas Dnia Zdunów i Przyjaciół Rzemiosła Zduńskiego, zorganizowanego w Pałacu Krzysztofory.
Wydarzenie towarzyszyło sesji Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa poświęconej rzemiosłu w okresie staropolskim. Po wykładach dotyczących historii cechów rzemieślniczych oraz wystąpieniu Macieja Burdzego na temat dziejów krakowskiego cechu zdunów odbył się panel zduński, którego najważniejszym punktem były konsultacje społeczne dotyczące wpisu tradycyjnego rzemiosła zduńskiego na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Spotkanie zgromadziło przedstawicieli środowiska zduńskiego z całej Polski i stało się ważnym etapem działań na rzecz ochrony, promocji oraz zachowania wiedzy i umiejętności zduńskich. Uczestnicy zgodnie podkreślali, że wpis na listę ma znaczenie nie tylko symboliczne, ale również edukacyjne i społeczne – pozwala zwiększyć świadomość znaczenia zawodu zduna oraz zachęca do przekazywania rzemiosła kolejnym pokoleniom.
Konsultacje odbyły się w ramach Zlotu Zdunów zorganizowanego z okazji 10-lecia reaktywacji działalności Małopolskiego Cechu Zdunów i Zawodów Pokrewnych – najstarszego polskiego cechu zduńskiego. Tegoroczne wydarzenie przebiegało pod hasłem „Ekologiczne technologie zduńskie w realizacji celów klimatycznych UE”.
Rzemiosło oparte na wiedzy i doświadczeniu
Tradycyjne rzemiosło zduńskie obejmuje projektowanie, budowę, naprawę oraz konserwację pieców kaflowych, kuchni, pieców chlebowych, kominków i piecokominków. Każde urządzenie wykonywane jest indywidualnie z uwzględnieniem konstrukcji budynku, rodzaju stosowanego opału, sposobu użytkowania pomieszczeń oraz potrzeb mieszkańców.
Najważniejszą umiejętnością zduna jest budowa urządzenia, które skutecznie akumuluje ciepło i oddaje je stopniowo przez wiele godzin. O efektywności pieca decydują m.in. odpowiednio zaprojektowane palenisko, przebieg kanałów dymowych, właściwe odprowadzanie spalin oraz dobór materiałów.
Przed rozpoczęciem prac zdun analizuje układ pomieszczeń, stan przewodów kominowych, zapotrzebowanie budynku na ciepło oraz kwestie związane z bezpieczeństwem użytkowników.
Podstawowymi materiałami wykorzystywanymi w rzemiośle zduńskim pozostają glina, piasek, cegła, szamot oraz kafle, pełniące funkcję zarówno konstrukcyjną, jak i akumulacyjną oraz dekoracyjną. Choć współcześnie zduni korzystają z elektronarzędzi, nowoczesnych materiałów i certyfikowanych palenisk spełniających rygorystyczne wymagania bezpieczeństwa oraz norm emisji, fundamentem zawodu nadal pozostaje wiedza przekazywana przez praktykę i doświadczenie.
Wspólny sukces środowiska zduńskiego
Autorem wniosku o wpis był Ryszard Buczek, który jednocześnie reprezentował depozytariuszy tradycji jako ich przedstawiciel wybrany podczas konsultacji społecznych.
– Są chwile, które pozostają w pamięci na długo. Wpisanie Tradycyjnego Rzemiosła Zduńskiego na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego jest właśnie takim momentem. To nie tylko docenienie pięknego rzemiosła, ale także ludzi, którzy od pokoleń pielęgnują wiedzę, doświadczenie i szacunek do tradycji – napisał Ryszard Buczek.
Jak zaznacza, możliwość przygotowania wniosku była dla niego zarówno ogromnym wyróżnieniem, jak i odpowiedzialnym zadaniem.
– Ten sukces nie jest sukcesem jednej osoby. To efekt pracy, zaangażowania i zaufania wielu ludzi, którym dobro polskiego zduństwa leży na sercu. Jestem dumny, że mogłem dołożyć swoją cegiełkę do zachowania naszego dziedzictwa dla przyszłych pokoleń. Niech ogień w piecach i tradycja zduńska płoną jeszcze przez wiele kolejnych pokoleń – dodał.
Znaczenie wpisu tradycyjnego rzemiosła zduńskiego na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego
Umieszczenie tradycyjnego rzemiosła zduńskiego na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego to nie tylko prestiżowe wyróżnienie. To przede wszystkim potwierdzenie, że wiedza i umiejętności polskich zdunów stanowią ważny element narodowego dziedzictwa kulturowego.
Wpis ma pomóc w zachowaniu tradycji, wspierać działania edukacyjne, popularyzować zawód zduna oraz inspirować kolejne pokolenia do nauki tego wymagającego rzemiosła. Pokazuje również, że tradycyjne technologie zduńskie pozostają aktualne także we współczesnym budownictwie, łącząc wielowiekowe doświadczenie z nowoczesnymi rozwiązaniami w zakresie efektywności energetycznej, bezpieczeństwa i ograniczania emisji.
