Każdy, kto posiada własny biznes, musi myśleć nie tylko o bieżących kwestiach związanych z prowadzeniem firmy, ale także o jej przyszłości. Mikro, mali czy średni przedsiębiorcy pragną przekazać w przyszłości firmę w dobre ręce, zazwyczaj najbliższej rodziny. W tym celu zaznajamiamy najbliższych, a w szczególności dzieci z know how działalności odpowiednio wcześniej, tak aby pod naszym czujnym okiem dowiedziały się wszystkiego, co niezbędne do kontynuacji zdobytej, wieloletniej i uznanej praktyki. Dlatego też gdy dzieci przestają być maluchami, a stają się dorosłymi i odpowiedzialnymi partnerami do dyskusji o rozpoczęciu życia zawodowego, dodatkowo chętnymi do przejęcia rodzinnego biznesu, warto zastanowić się nad przejściem na zasłużony odpoczynek. Wówczas należy zadbać o to, aby także formalnie przekazać interes na rzecz bliskich. Najprostszą i najtańszą drogę stanowi darowizna prowadzonego przedsiębiorstwa. Umowa darowizny nie oznacza całkowitego wykluczenia naszej obecności i aktywności w firmie, gdyż cały czas możemy wspierać i stanowić w niej organ z głosem doradczym. Przy poprawnych stosunkach rodzinnych jesteśmy w stanie sprawić, że młode pokolenie wprowadzi powiew świeżości i nowe spojrzenie na dotychczasową działalność firmy, a jednocześnie zachowa owoce naszej pracy i będzie miało stabilne podstawy funkcjonowania.
Definicja darowizny
W umowie darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego. Ważne jest, by pamiętać, że nieodpłatność świadczenia jest warunkiem koniecznym, dlatego strona obdarowana nie może być zobowiązana do jakiegokolwiek świadczenia w zamian ani w chwili dokonania darowizny, ani w przyszłości.
Jak dokonać darowizny?
Generalnie nie ma określonej formy, w jakiej powinna być przyjęta darowizna. Dobrze, jak jest to forma pisemna, co wyklucza ewentualne niejasności w przyszłości. Dla oświadczenia woli darczyńcy wymagana jest forma aktu notarialnego. Jednakże umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy (w zakresie oświadczenia darczyńcy) staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostanie spełnione. Należy jednak pamiętać, iż polski kodeks cywilny dla ważności niektórych umów darowizny wymaga w całości zachowania formy aktu notarialnego. Tak jest np. w przypadku umowy darowizny nieruchomości czy przedsiębiorstwa, w skład którego wchodzi nieruchomość. Dla przeniesienia własności tychże umowa pod rygorem nieważności musi być dokonana przed notariuszem. Warto też pamiętać, aby darowiznę pieniędzy udowodnić za pomocą dokumentu, najlepiej na podstawie przelewu z rachunku bankowego czy przekazu pocztowego od darczyńcy. Jest to ważne, bo w przypadku pieniędzy danych do ręki, np. na prowadzenie biznesu, nie jesteśmy w stanie udowodnić ich legalności pochodzenia, a także będziemy mieli trudności jako najbliższa rodzina ze skorzystaniem ze zwolnienia podatkowego (choć w interpretacjach konkretnych Urzędów Skarbowych może to wyglądać różnie).
Trzeba też pamiętać, że otrzymanie darowizny trzeba zgłosić w odpowiednim terminie do właściwego Urzędu Skarbowego. W przypadku najbliższej rodziny, która jest zwolniona z podatku od spadków i darowizn (dotyczy to tzw. grupy „0”), takie zgłoszenie w terminie 6 miesięcy od otrzymania darowizny albo dowiedzenia się o jej otrzymaniu (jeśli uprawdopodobni się fakt późniejszego dowiedzenia się o nabyciu darowizny; wydłużony termin dotyczy spadków i darowizn, za które trzeba płacić podatek po 31 grudnia 2008 roku) jest warunkiem niezbędnym do skorzystania ze zwolnienia. W przypadku pozostałych grup podatkowych, czyli dalszej rodziny i osób nie spokrewnionych, trzeba odpowiedni formularz złożyć w terminie miesiąca od uzyskania darowizny. Na podstawie tego formularza US wymierzy wysokość podatku. Przy przekazaniu składników majątku za pośrednictwem notariusza, czynności zgłoszenia do US dokonuje notariusz.
Podatek od darowizn i grupy podatkowe
Art. 5 ustawy o podatku od spadków i darowizn stanowi, że obowiązek podatkowy ciąży na nabywcy własności rzeczy i praw majątkowych. Zgodnie z art. 6, ust. 1, pkt 4 powyższej ustawy obowiązek podatkowy powstaje – przy nabyciu w drodze darowizny – z chwilą złożenia przez darczyńcę oświadczenia w formie aktu notarialnego, a w razie zawarcia umowy bez zachowania przewidzianej formy – z chwilą spełnienia przyrzeczonego świadczenia. Jeżeli ze względu na przedmiot darowizny przepisy wymagają szczególnej formy dla oświadczeń obu stron, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą złożenia takich oświadczeń.
Całkowicie zwolnione z podatku od spadków i darowizn, niezależnie od wielkości i wartości darowizny, są osoby z tzw. grupy „0” (oczywiście, o ile zgłoszą darowiznę w US na formularzu SDZ2). Do tej grupy należą: małżonek, zstępni (np. syn, córka, wnuki, prawnuki), wstępni (np. matka, ojciec, dziadkowie), rodzeństwo, pasierb, ojczym i macocha. Osoby te nie są też ograniczone żadnymi warunkami ani przepisami dotyczącymi dalszego zbycia czy darowizny uzyskanych dóbr. Otrzymaną np. w ten sposób nieruchomość można od razu zbyć nie tracąc zwolnienia.
W kolejnej I grupie podatkowej znajdują się osoby, które są w grupie „0” i nie dokonały odpowiedniego zgłoszenia do US oraz teściowa, teść, zięć i synowa. Do II grupy podatkowej wchodzi dalsza rodzina, m.in. wujkowie, ciotki, stryjowie, siostrzeńcy, szwagierki i bratowe. A ostatnią III grupę podatkową stanowią osoby niespokrewnione i członkowie dalszej rodziny, nie należący do II grupy podatkowej. Wszyscy, którzy otrzymali darowiznę, a nie należą do grupy „0” tylko do kolejnych grup, muszą złożyć we właściwym US formularz SD-3. Ważne jest, by w zeznaniu dokładnie określić wartość i ewentualne obciążenia, które przyjmujemy, bo od wartości rzeczywistej (czyli pomniejszonej o obciążenia) jest naliczany podatek. Od momentu otrzymania decyzji o wymiarze podatku wyznaczony jest termin czternastodniowy na uregulowanie płatności. Warto pamiętać, że podatek jest naliczany dopiero od kwot wolnych od podatku, które są dla każdej z grup inne, dlatego gdy darowizna nie przekroczyła wartością takiej kwoty, zeznania nie musimy składać. Warto pamiętać, że kwoty te sumują się w okresach pięcioletnich, dlatego np. od teściowej możemy dostać w ciągu pięciu lat, licząc od pierwszej darowizny, nieco ponad 9,5 tysiąca złotych, w II grupie kwota ta wynosi nieco ponad 7 tysięcy, a w trzeciej niecałe 5 tysięcy.
Jaki US jest właściwy?
Często podatnicy mają problem, który Urząd Skarbowy będzie właściwy do złożenia formularza podatkowego. Zależy to w większości przypadków od tego, co jest przedmiotem darowizny. W przypadku nieruchomości właściwy będzie urząd, na terenie którego jest ona położona. Tak samo będzie w sytuacji, gdy razem z nieruchomością przekazywane są inne, ruchome, składniki majątku. W przypadku przekazywania aktywów, w których skład nie wchodzi nieruchomość, właściwy będzie naczelnik urzędu według miejsca zamieszkania nabywcy w dniu powstania obowiązku podatkowego, a w przypadku braku takiego miejsca – według ostatniego miejsca jego pobytu w tym dniu.
Zwrot darowizny
Obdarowany ma prawo zwrócić darowiznę, jednak musi pamiętać, że w takiej sytuacji jest on zobowiązany przekazać Urzędowi Skarbowemu informację o zwróconej podatnikowi darowiźnie w terminie miesiąca od dnia dokonania zwrotu.
Podatek PIT
Przy darowiźnie przedsiębiorstwa najbliższym unikamy również podatku PIT. Według ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych jej „przepisów nie stosuje się do przychodów podlegających przepisom o podatku od spadków i darowizn”. Dlatego podatku dochodowego nie zapłaci zarówno darczyńca, jak i obdarowany. Obecne uregulowania otrzymały taki kształt po wielkich zmianach dotyczących podatków od spadków i darowizn w 2007 roku.
Mimo że po stronie obdarowanego w przypadku firmy nie powstają koszty uzyskania przychodu, gdyż główną cechą darowizny jest nieodpłatność, to zgodnie z przepisami ustawy o PIT taki obdarowany może skorzystać z odpisów amortyzacyjnych od wartości początkowej środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych nabytych w drodze darowizny i zaliczenie ich do kosztów uzyskania przychodów (stanowisko m.in. dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach w interpretacji z 27 czerwca 2008 r., nr IBPB1/415-272/08/WRz –(KAN-3219/03/08). Wartość początkową środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych stanowi ich wartość rynkowa z dnia nabycia, chyba że umowa darowizny stanowi inaczej. (Łączną wartość początkową nabytych środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych stanowi suma ich wartości rynkowej, nie może być ona wyższa jednak od różnicy między wartością tego przedsiębiorstwa albo jego zorganizowaną częścią a wartością składników mienia, nie będących środkami trwałymi ani wartościami niematerialnymi i prawnymi, określoną dla celów podatku od spadków i darowizn.)
Podatek VAT
W ustawie o podatku VAT czytamy, że jej przepisy nie mają zastosowania do transakcji zbycia przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części. Zbycia, czyli sprzedaży, zamiany czy właśnie darowizny. Ważne jest tutaj określenie, czym jest przedsiębiorstwo? W ustawie o VAT nie znajdziemy takiej definicji, więc sięgnąć trzeba do kodeksu cywilnego, który określa je jako: „zorganizowany zespół składników materialnych i niematerialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej” (art. 551 kc). Pod pojęciem zorganizowanej części przedsiębiorstwa rozumiemy natomiast organizacyjnie i finansowo wyodrębniony w istniejącym przedsiębiorstwie zespół składników materialnych i niematerialnych, w tym zobowiązania, przeznaczonych do realizacji określonych zadań gospodarczych, który zarazem mógłby stanowić niezależne przedsiębiorstwo samodzielnie realizujące te zadania. Warto pamiętać, że darowizna, której przedmiotem jest przedsiębiorstwo, obejmuje wszystkie jego składniki, chyba że co innego wynika z treści czynności prawnej.
art. 55 prim: „Przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej. Obejmuje ono w szczególności:
1. oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa przedsiębiorstwa);
2. własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów, oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości lub ruchomości;
3. prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa do korzystania z nieruchomości lub ruchomości wynikające z innych stosunków prawnych;
4. wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne;
5. koncesje, licencje i zezwolenia;
6. patenty i inne prawa własności przemysłowej;
7. majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne;
8. tajemnice przedsiębiorstwa;
9. księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.”
Odwołanie darowizny
Przekazując część swojego majątku w formie darowizny, nie zakładamy sytuacji, w której chcielibyśmy cofnąć naszą czynność. Jednak kodeks cywilny przewiduje, nieliczne co prawda, sytuacje, w których można odwołać darowiznę. Jest w przypadku, gdy stan majątkowy darczyńcy uległ drastycznemu pomniejszeniu (tzn. wykonanie darowizny skutkowałoby poważnym uszczerbkiem dla jego własnego utrzymania przy uwzględnieniu jego usprawiedliwionych potrzeb lub uszczerbkiem dla ciążących na nim obowiązków alimentacyjnych) już po zawarciu umowy darowizny, ale jeszcze przed wydaniem jej przedmiotu.
Odwołać można darowiznę także w przypadku rażącej niewdzięczności obdarowanego. Przy czym darowiznę taką można odwołać w ciągu roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o takiej niewdzięczności.
Ubezwłasnowolnienie darczyńcy może też być powodem odwołania darowizny. Wówczas w okresie dwóch lat od dokonania darowizny przedstawiciel ustawowy ubezwłasnowolnionego może żądać rozwiązania umowy darowizny, o ile jej wartość była nadmierna.
Ostatnią możliwością jest naruszenie przez obdarowanego zasad współżycia społecznego, jednak te okoliczności stwierdza Sąd.
Obowiązki obdarowanego przedsiębiorstwem
Osoba, która uzyskała przedsiębiorstwo w drodze darowizny, musi pamiętać o kilku formalnościach, które powinna dopełnić, aby móc legalnie prowadzić działalność gospodarczą. Przede wszystkim trzeba zarejestrować działalność gospodarczą, czyli uzyskać wpis w ewidencji, numer REGON, otworzyć rachunek bankowy związany z prowadzoną działalnością i dokonać zgłoszenia do ZUS. Trzeba też dokonać zgłoszenia we właściwym Urzędzie Skarbowym i zadeklarować wybór formy opodatkowania. W przypadku rezygnacji ze zwolnienia podmiotowego należy zarejestrować się także jako podatnik VAT.
Darowizna przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części w obecnym stanie prawnym jest formą preferowaną, gdyż praktycznie rzecz biorąc zwolnioną nie tylko dla najbliższej rodziny od podatku od spadków i darowizn, i to niezależnie od wartości darowizny, ale także od podatku PIT i VAT. Darowizna umożliwia nam uporządkować formalne sprawy firmy już za życia, dlatego daje nam pewną kontrolę nad tym, jaki będzie los, często tworzonego przez nas od zera, rodzinnego biznesu.
Aldona Mazurkiewicz
Artykuł ukazał sie w numerze3(8)2011 pisma KominkiPRO
