Rozpoczęcie działalności gospodarczej zazwyczaj wymaga pewnej odwagi i pomysłu na biznes. Czasami jesteśmy w stanie prowadzić jednoosobową firmę i taka forma nam wystarcza. Jednak nie zawsze każdy pomysł możemy zrealizować w pojedynkę. Często potrzebujemy wsparcia lub kogoś ze specjalistyczną wiedzą lub kapitałem. Decydując się prowadzić działalność wspólnie, musimy liczyć się z różnymi konsekwencjami, różnicą zdań czy odmienną wizją, którą może reprezentować nasz wspólnik bądź wspólnicy. Co w takiej sytuacji? Rozwód z firmą może być albo bolesny i uciążliwy, albo przeprowadzony w sposób szybki, niekosztowny i ugodowy. Tak jak para niegdyś kochających się małżonków, która ma do wyboru rozejść się w zgodzie, by każdy mógł podążyć spokojnie swoją drogą, lub w atmosferze kłótni i animozji, która tylko utrudni i niepotrzebnie wydłuży cały proces.
Biorąc pod uwagę kwestie prawne, warto zwrócić uwagę, iż rozstania mogą wyglądać różnie. Jest to bardziej skomplikowany proces przy spółkach kapitałowych, których forma też jest bardziej rozbudowana. Warto pamiętać, że wiele zależy od umowy spółki. Istnieje swoboda umów, dlatego w umowie spółki lub jej statucie można przewidzieć sytuacje, w których wspólnicy powinni się rozejść lub umożliwić bezkonfliktowe rozstanie oraz sposób rozliczeń. Takie decyzje możemy też podjąć w trakcie trwania spółki na podstawie specjalnych uchwał bądź umów między wspólnikami. Najważniejsze jest, aby wszelkie ustalenia dotyczące majątkowych kwestii rozstania biznesowego były sporządzone przynajmniej w formie pisemnej. W branży kominkowej najczęściej mamy do czynienia z małymi i średnimi firmami, dlatego kwestię spółek kapitałowych jedynie zasygnalizuję.
Prawo do firmy
Istotną kwestią przy rozstaniu wspólników jest kwestia firmy. Firma to zgodnie z polskim prawem: imię i nazwisko osoby fizycznej lub nazwa osoby prawnej bądź ułomnej osoby prawnej (spółki osobowej). Ważną cechą jest fakt, że nie można firmy zbyć (można jedynie upoważnić innego przedsiębiorcę do korzystania z jego firmy, o ile nie wprowadzi to w błąd osób trzecich). Jednak w przypadku spółki cywilnej, nazwa przedsiębiorstwa prowadzonego przez spółkę może się różnić od firmy (która musi być oznaczona imieniem i nazwiskiem wspólników). Jeżeli przy likwidacji, podziale lub przekształceniu przedsiębiorstwa powstanie wątpliwość, który z przedsiębiorców ma prawo używać oznaczenia przedsiębiorstwa, należy ustalić takie oznaczenia, które zapobiegną wprowadzeniu w błąd osób trzecich. W razie sporu sąd, na żądanie zainteresowanego przedsiębiorcy, ustali oznaczenia przedsiębiorstw, uwzględniając interesy stron oraz inne okoliczności sprawy (art. 7 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji).
Spółka cywilna
Jest to forma uregulowana przepisami kodeksu cywilnego. Spółka cywilna nie posiada osobowości prawnej; podmiotami prawa pozostają wspólnicy. W związku z tym spółka ta nie ma własnego mienia – nabywane prawa i zaciągane zobowiązania wchodzą do wspólnego majątku wspólników, stanowiącego ich wspólność łączną.
Rozstać się ze spółką cywilną można generalnie na dwa sposoby: albo przez wystąpienie wspólnika (wypowiedzenie swojego udziału w spółce w formie jednostronnego oświadczenia*), albo rozwiązanie spółki (na podstawie jednomyślnej uchwały wszystkich wspólników lub orzeczenia sądu w przypadku wystąpienia ważnych powodów, na wniosek jednego ze wspólników). Trzeba pamiętać, że wystąpić ze spółki można też w każdym momencie za zgodą wspólników.
Zarówno wystąpienie ze spółki, jak i jej rozwiązanie wymaga wzajemnych rozliczeń. W sytuacji wypowiedzenia wkładu przez jednego ze wspólników, pozostali muszą zwrócić wspólnikowi: w naturze rzeczy oddane przez niego do użytkowania, w pieniądzu sumę wkładu oznaczoną w umowie lub gdy brak jest takiej informacji, wartość wkładu z chwili jego wniesienia. Wylicza się także i wypłaca pieniężnie przypadającą mu część wartości majątku spółki, która odpowiada stosunkowi, w którym wspólnik uczestniczył w zyskach. W przypadku rozwiązania spółki stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, gdyż w wyniku rozwiązania spółki ustaje współwłasność łączna majątku. Rzeczy wniesione do użytkowania zwraca się wspólnikom w naturze, natomiast wkłady zwraca się wspólnikom dopiero po spłacie długów, a pozostałą część majątku dzieli według udziału w zyskach. Podział ten może nastąpić przez sprzedaż majątku lub jego rozdzielenie. Można ustalić też zobowiązania spłat lub dopłat przez poszczególnych wspólników, z określeniem ich terminów. Dokonuje się tego na podstawie pisemnej umowy, chyba że składniki majątku wymagają szczególnej formy, jak nieruchomości, wówczas odbywa się to w formie aktu notarialnego.
Spółki osobowe
Spółki osobowe (jawna, partnerska, komandytowa i komandytowo-akcyjna) regulowane są na podstawie przepisów kodeksu spółek handlowych. Rozstać się ze spółką osobową można przez wystąpienie wspólnika (w drodze pisemnego wypowiedzenia** lub przymusowo na podstawie wyroku sądu, na wniosek innych wspólników, gdy wskazany jest ważny powód, np. trudności we współpracy lub naruszenie zakazu działalności konkurencyjnej). Wystąpienie pociąga za sobą obowiązek rozliczenia zgodnie z art. 65 KSH. Rzeczy dane przez wspólnika do użytkowania zwraca się mu w naturze, natomiast udział w gotówce. Wysokość udziału kapitałowego występującego wspólnika oznacza się na podstawie bilansu uwzględniającego wartość zbywczą majątku spółki. Bilans ustala się na ostatni dzień roku obrotowego, przy dobrowolnym wystąpieniu, lub dzień wniesienia pozwu – przy wystąpieniu przymusowym. Jeżeli przy rozliczeniu udział okaże się bierny, ustępujący wspólnik musi zapłacić przypadającą na niego część niedoboru. Wspólnicy ustępujący uczestniczą w zyskach i stratach ze spraw jeszcze nie zakończonych, ale nie mają wpływu na ich prowadzenie.
W zasadzie z niewielkimi odstępstwami co do wszystkich spółek osobowych stosuje się zasady ustalone dla spółki jawnej. Różnice wynikają z ich specyfiki, np. przy spółce partnerskiej wystąpić ze spółki musi wspólnik, który stracił uprawnienia zawodowe, natomiast w spółce komandytowo-akcyjnej wypowiedzieć spółkę może tylko komandytariusz, akcjonariusz może jedynie utracić członkowstwo w spółce m.in. na podstawie zbycia akcji. Wystąpić ze spółki można też na podstawie zbycia ogółu praw i obowiązków w spółce, wówczas w miejsce odchodzącego wspólnika wchodzi wspólnik przystępujący do spółki. Możliwe jest to jednak za pisemną zgodą wszystkich wspólników.
Spółki osobowe mogą zakończyć swój byt na podstawie rozwiązania umowy spółki. Może to nastąpić m.in. w sytuacjach określonych w umowie spółki, na podstawie orzeczenia sądu, jednomyślnej uchwały wspólników albo ogłoszenia upadłości. Rozwiązanie pociąga za sobą likwidację spółki lub inną dyspozycję jej majątkiem (podział majątku w naturze, zbycie przedsiębiorstwa spółki na rzecz osób trzecich lub jednego ze wspólników z obowiązkiem spłaty, przeniesienie niektórych aktywów do istniejącej lub utworzonej spółki), o ile jest to przewidziane w umowie spółki. Gdy umowa przewiduje jedynie postępowanie likwidacyjne, to potrzebna jest dodatkowa uchwała wspólników, która dopuści możliwość skorzystania z innego rozwiązania. Gdy w umowie spółki uregulowano wyraźnie upłynnienie majątku spółki na drodze likwidacji, konieczna będzie zmiana umowy spółki, gdyż zwykła uchwała wówczas nie wystarczy. Warto zaznaczyć, że w przypadku spółek osobowych nie jest możliwy ich podział, wykluczają go przepisy prawa.
Spółki kapitałowe
Spółki kapitałowe (spółka z o.o i spółka akcyjna), w odróżnieniu od osobowych, mogą ulec podziałowi. W umowie, zwanej Planem Podziału, ustala się szczegółowy podział praw i obowiązków oraz jakie nowe firmy powstaną w wyniku podziału. Uchwała dotycząca podziału powinna być podjęta większością trzech czwartych głosów, stanowiących przynajmniej połowę kapitału zakładowego, chyba że bardziej restrykcyjne warunki są zapisane w statucie lub umowie spółki. Ważnymi elementami, które należy zawrzeć w planie podziału, są kwestie prawa do dysponowania firmą – w znaczeniu nazwy – oraz ustalenie, kto i w jakiej skali przejmuje zobowiązania oraz majątek firmy. W planie wskazuje się też podmiot, który przejmie prawo do koncesji i zezwoleń przyznanych spółce, która ulega rozwiązaniu. Warto zaznaczyć, że nie wszystkie koncesje, zezwolenia i ulgi mogą w ten sposób przejść na spółki powstałe w wyniku restrukturyzacji, a w stosunku do większości, istnieje prawo cofnięcia decyzji w terminie miesiąca od ogłoszenia planu podziału.
Innymi sposobami rozstania w spółkach kapitałowych jest rozwiązanie umowy spółki, która następuje po przeprowadzeniu postępowania likwidacyjnego. KSH określa przyczyny, ze względu na które może dojść do rozwiązania umowy spółki (np. zgodna uchwała zgromadzenia wspólników lub walnego zgromadzenia, orzeczenie sądu).
Każdy w swoją stronę
Nawet wtedy, gdy wydaje ci się, że znasz kogoś na wylot, warto spokojnie i bez emocji rozważyć kwestię współpracy. Trudno jest nie przenosić emocji związanych z biznesem do domu czy na towarzyskie spotkanie, gdy współpracuje się z przyjacielem lub współmałżonkiem. To naprawdę wielka sztuka prowadzić firmę wspólnie z drugą osobą lub nawet z kilkoma partnerami. Jest to jeszcze większe wyzwanie, gdy jest to osoba bliska, co do której zazwyczaj mamy większe wymagania. Wspólny biznes to często dobry pomysł i wiele takich przykładów możemy obserwować na rynku, ale warto też wiedzieć, kiedy trzeba „zejść ze sceny” i kiedy każdy musi podążyć swoją drogą, za swoim marzeniem i wizją. Spółki to nauka kompromisu, a nie każdy jest do niego zdolny. Prawo daje nam dużą swobodę ich tworzenia, ale też znając naszą naturę, daje narzędzia, które ułatwiają rozstanie. A czy będzie ono poprzedzone kłótniami i szarpaniną, czy też bezbolesne, to już zależy od nas. Warto pamiętać, że w każdej sytuacji, również tej biznesowej, powinniśmy pozostać ludźmi.
* Umowa zawarta na czas nieoznaczony – wypowiedzenie na 3 miesiące przed końcem roku obrachunkowego. Bez zachowania terminu przy wypowiedzeniu z ważnych powodów. Z zachowaniem terminów wypowiedzenia określonych w umowie spółki, jeżeli wspólnicy tak postanowią.
** Umowa zawarta na czas nieokreślony – wypowiedzenie w okresie 6 miesięcy przed końcem roku obrotowego.
Aldona Mazurkiewicz
