Jak rozporządzić swoim majątkiem, również tym związanym z prowadzeniem działalności gospodarczej, tak by najlepiej zabezpieczyć interesy najbliższych i firmy? Poniżej znajdą Państwo kilka podstawowych informacji, które przedstawią różne aspekty przepisów związanych z dziedziczeniem. Warto jednak pamiętać, że każda sytuacja powinna być rozważana indywidualnie, a w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej przydatna będzie konsultacja z prawnikiem.
Kilka podstawowych pojęć
Spadek – ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego, które przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobiercę lub spadkobierców (stan majątku określa się według chwili śmierci spadkodawcy).
W skład spadku nie wchodzą prawa ściśle związane z osobą, m.in. wynikające z praw autorskich, umowy o dzieło, przepisów prawa administracyjnego, jak np. pozwolenie na budowę. Spadek nie obejmuje też obowiązku zapłaty grzywien i kar pieniężnych orzeczonych za życia spadkodawcy. W skład spadku mogą wchodzić: uprawnienia dzierżawcy (w tym związane z nim prawo pierwokupu), prawo do uzyskania patentu na wynalazek, prawa ochronne na wzór użytkowy, prawa z rejestracji wzorów użytkowych, prawa ochronne na znak towarowy.
Testament – rozporządzenie majątkiem na wypadek śmierci. Prawo nie dopuszcza testamentów grupowych, np. sporządzonych przez wspólników. Testatorem może być tylko i wyłącznie pojedyncza osoba fizyczna o pełnej zdolności do czynności prawnych, nigdy firma (dlatego jednoosobowy przedsiębiorca może sporządzić testament, którego przedmiotem jest jego przedsiębiorstwo). Prawo dopuszcza wiele form testamentu, najpopularniejszą jest forma pisemna, choć najbardziej pewna jest w postaci aktu notarialnego.
Dziedziczenie ustawowe – na podstawie przepisów kodeksu cywilnego dziedziczy rodzina – dzieci (własne i przysposobione), wnuki, prawnuki, małżonek, rodzice, rodzeństwo i ich dzieci i wnuki oraz dziadkowie. W pierwszej kolejności powołani do spadku są zstępni spadkodawcy i małżonek. W braku zstępnych dziedziczy małżonek w zbiegu z rodzicami spadkodawcy. Dzieci i małżonek dziedziczą w częściach równych, ale część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Natomiast udział małżonka dziedziczącego w zbiegu z rodzicami albo rodzeństwem spadkodawcy wynosi połowę spadku. Gdy otwarcia spadku nie dożyło dziecko spadkodawcy, to jego udział przypada jego dzieciom.
Kodeks reguluje też sytuację, gdy zmarł małżonek, który był w trakcie rozwodu. Wówczas osoba, z którą spadkodawca się rozwodził, może dziedziczyć, pod warunkiem, że to ona wystąpiła o rozwód. Warto pamiętać, że prawo dziedziczenia ma także poczęte choć nienarodzone w chwili śmierci spadkodawcy dziecko, o ile urodzi się żywe.
Zachowek – przysługuje osobom nieuwzględnionym w testamencie, które powołane byłyby do spadku z ustawy (dzieci, małżonek, rodzice). Wynosi połowę wartości udziału, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu z ustawy; gdy jest ona trwale niezdolna do pracy bądź jest małoletnim dzieckiem – dwie trzecie udziału. Zachowek może być uregulowany przez spadkodawcę za jego życia w formie darowizny.
Zapis – w testamencie można zobowiązać spadkobiercę do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby, zapisem może być obciążony także zapisobierca (dalszy zapis). Zapis może być uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu. Zapisać można tylko składniki majątkowe wchodzące do spadku.
Polecenie – spadkodawca może w testamencie włożyć na spadkobiercę lub zapisobiercę obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania działania, jednak nie czyniąc nikogo wierzycielem.
Kilka słów o testamencie
Trzeba pamiętać, że w testamencie nie można przekazać udziałów w spółce pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu (taką możliwość daje zapis), gdyż takie postanowienia będą uważane za nieistniejące. Nieważnością może być objęte natomiast powołanie spadkobiercy do dziedziczenia, gdy się okaże, że bez zastrzeżenia spadkodawca nie zapisałby mu swoich udziałów w spółce. Testament daje też możliwość wyłączenia dziedziczenia osób, które dziedziczyłyby według zapisów kodeksu cywilnego. Mają one co prawda dalej prawo do zachowku, jednak w przypadku firm duże znaczenie ma fakt, że taka osoba może żądać pieniędzy od spadkobierców, a nie rzeczy i praw, czyli np. akcji w spółce, które posiadał spadkodawca. Pamiętać też trzeba, że gdy nie oznaczone zostały udziały osób powołanych do spadku, dziedziczą one w częściach równych.
Odpowiedzialność za długi
Spadek można przyjąć wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza, można go też odrzucić (przyjmuje się wówczas fikcję prawną jakby spadkobierca nie dożył spadku, aby mogły dziedziczyć jego dzieci, jeśli są w kręgu dziedziczących ustawowo, w przypadku testamentu – jego udział będą dziedziczyć spadkobiercy ustawowi, zatem nie zwiększy to udziałów innych osób wymienionych w testamencie). Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku trzeba złożyć w przeciągu sześciu miesięcy od momentu dowiedzenia się o tytule powołania (czyli zazwyczaj śmierci spadkodawcy). Brak oświadczenia oznacza, że spadkobierca przyjął spadek wprost, chyba że inny spadkobierca przyjął go z dobrodziejstwem inwentarza, albo jest to osoba bez pełnej zdolności do czynności prawnych bądź osoba prawna, wówczas przyjmuje się, że przyjęła ona spadek z dobrodziejstwem inwentarza.
Przyjąć spadek można w sądzie bądź – od niedawna – przed notariuszem. Przyjmując spadek wprost decydujemy się na przyjęcie całości spadku – jego aktywów i pasywów, przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność spadkobiercy za długi do wysokości ustalonej w tzw. inwentarzu stanu czynnego spadku (chyba, że ukrył przed spisem przedmioty należące do spadku albo podał nieistniejące długi, wówczas ponosi odpowiedzialność jakby przyjął spadek wprost). Warto pamiętać, że spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi z całego swojego majątku, nawet gdy przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, wierzyciel może się zaspokoić zarówno ze spadku, jak i majątku osobistego spadkobiercy, tyle że do wysokości aktywów spadku. Do chwili podziału spadku wszyscy spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność solidarną za długi spadkowe, po podziale natomiast – w stosunku do wielkości udziałów w spadku.
Odpowiedzialność za długi spadkowe jest bardzo ważną kwestią szczególnie wtedy, gdy spadkodawca prowadził działalność gospodarczą i nie wtajemniczał najbliższych w sprawy finansowe firmy. Wówczas trzeba się zastanowić, czy opłaca się przyjąć spadek wprost, bo może się okazać, że więcej jest tam długów niż korzyści. Choć sporządzenie inwentarza jest dość znaczącym dodatkowym kosztem spadkobrania, to w przypadku niejasnej sytuacji finansowej na pewno warto z tej możliwości skorzystać.
Co zrobić, by prowadzić firmę przejętą w spadku?
Aby prowadzić odziedziczoną firmę, nie wystarczy przyjąć spadek – trzeba dokonać kilku formalności, które umożliwią nam w oczach urzędów prowadzenie działalności gospodarczej. Przede wszystkim trzeba zarejestrować działalność (uzyskać wpis w ewidencji, numer REGON, dokonać zgłoszenia w ZUS) i zgłosić ją w urzędzie skarbowym. Następca prawny zmarłego musi też w Urzędzie Skarbowym dokonać zgłoszenia o zaprzestaniu wykonywania działalności przez spadkodawcę w wyniku śmierci. W przypadku większej liczby spadkobierców, którzy zamierzają kontynuować działalność firmy, konieczne jest zawarcie umowy spółki. Trzeba też pamiętać o zaliczkach na podatek dochodowy dla zatrudnionych w firmie pracowników oraz o deklaracji podatkowej VAT za czas od początku okresu rozliczeniowego do dnia śmierci w imieniu zmarłego, ale z własnym podpisem.
Dziedziczenie w firmach
Spółka cywilna. Śmierć wspólnika powoduje wygaśnięcie członkostwa w spółce, a gdy wspólników było dwóch, spółka przestaje istnieć, chyba że umowa lub uchwała wspólników dopuszcza dziedziczenie członkostwa. W takim przypadku spadkobiercy wchodzą do spółki w miejsce spadkodawcy (wskazują wykonawcę swych praw). Wygaśnięcie członkostwa w wypadku śmierci skutkuje obowiązkiem rozliczenia się ze spadkobiercami jak z ustępującym wspólnikiem (zwrot rzeczy w naturze, wkładu w pieniądzu i odpowiedniej części majątku wspólnego).
Spółka jawna. Prawa i obowiązki wspólnika nie przechodzą na spadkobierców. Jego śmierć powoduje rozwiązanie spółki, chyba że powzięta zostanie uchwała o kontynuowaniu spółki. Spadkobierca ma prawo żądać przekształcenia spółki w komandytową i przyznania mu statusu komandytariusza lub prosić o podjęcie uchwały o przekształceniu spółki w komandytowo-akcyjną i przyznanie statusu akcjonariusza. W przypadku wystąpienia spadkobiercy ze spółki, rozliczenia z nim dokonuje się na podstawie bilansu, uwzględniającego wartość zbywczą majątku spółki (zwrot udziału w pieniądzu, rzeczy oddanych do używania w naturze). Gdy bilans wychodzi ujemny, spadkobierca musi oddać spółce przypadającą na niego część niedoboru.
Spółka komandytowa. W przypadku śmierci komandytariusza (wspólnika, którego odpowiedzialność jest ograniczona do wysokości sumy komandytowej) w jego prawa i obowiązki wstępują spadkobiercy (wyznaczają osobę wykonującą ich prawa). Jednak nie wszyscy spadkobiercy muszą mieć przyznane prawo stania się komandytariuszem, mogą się umówić, że np. jeden wchodzi do spółki, a drugi będzie spłacony. Gdy dotychczasowi wspólnicy nie zaakceptują tej sytuacji, zazwyczaj dochodzi do rozwiązania spółki.W stosunku do komplementariusza, stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące spółki jawnej.
Spółka komandytowo-akcyjna i akcyjna. Prawa i obowiązki majątkowe akcjonariuszy podlegają dziedziczeniu na zasadach ustalonych w kodeksie cywilnym. Mogą być przedmiotem postępowania o dział spadku. Natomiast gdy statut spółki określa umorzenie akcji w razie śmierci akcjonariusza, jego spadkobiercy są spłacani.
Spółka z o.o. Spadkobiercy wstępują w prawa i obowiązki zmarłego wspólnika, chyba że inaczej ustala umowa spółki. Może np. wyłączyć możliwość wstąpienia w miejsce zmarłego do spółki jego spadkobierców albo wyłączyć podział udziałów między spadkobierców, kiedy zmarły wspólnik miał więcej niż jeden udział. O podziale decyduje sąd, który orzeka o dziale spadku. Spadkobiercy, którzy nie otrzymują udziału w spółce, muszą zostać spłaceni.
Zbycie udziału w spadku
Szczególne znaczenie w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej mają umowy, które skutkują zbyciem w całości lub w części udziału w spadku. Umowy te nie wymagają zgody pozostałych spadkobierców, takiej zgody wymaga natomiast sprzedaż udziału w przedmiocie należącym do spadku. Oznacza to, że spadkobierca może pozbyć się bez zgody całego udziału w spadku obejmującym przedsiębiorstwo, lecz musi mieć zgodę, kiedy zamierza zbyć jedynie swój udział w jednoosobowo prowadzonej niegdyś przez spadkodawcę firmie. Warto zaznaczyć, że gdy zbyciu podlega np. odziedziczone przedsiębiorstwo produkcyjne, to spadkobierca nie ponosi odpowiedzialności z tytułu rękojmi za wady poszczególnych przedmiotów należących do spadku.
Podatek od spadku
Od 2007 roku nie trzeba płacić podatku od spadków i darowizn otrzymanych od najbliższej rodziny, czyli: małżonka, rodziców, dziadków, dzieci, wnuków, pasierba, ojczyma, macochy i rodzeństwa. Aby zwolnienie było skuteczne, należy dopełnić formalności, czyli dokonać w terminie sześciu miesięcy od nabycia spadku zgłoszenia w urzędzie skarbowym (dotyczy to spadków, których wartość przekracza kwotę wolną od podatku, obecnie około 10 tysięcy zł). Warto zaznaczyć, że Ci, którzy podatek muszą zapłacić (np. zięć), płacą go od nadwyżki poza kwotę wolną od podatku i płacą go od czystej wartości rzeczy czy praw majątkowych, czyli np. od wartości domu pomniejszonej o kwotę zadłużenia.
Dodatkowe zabezpieczenia firm
Przy zabezpieczaniu interesów finansowych na wypadek śmierci warto zastanowić się nad polisą na życie. Odszkodowanie może pozwolić najbliższym czy też wspólnikowi na spłatę kredytów i pożyczek bądź zatrudnienie pracownika, który pokieruje firmą. Możliwe są też tzw. ubezpieczenia krzyżowe. Polegają one na wykupieniu polis przez wspólników, w których uposażonym jest drugi wspólnik. Takie ubezpieczenie zabezpiecza obu z nich na wypadek śmierci i pozwala spłacić rodzinę i prowadzić firmę samodzielnie. De facto zabezpiecza biznes przed wstrząsami związanymi ze śmiercią wspólnika. Takie ubezpieczenia mają jedną wadę – wymagają od wspólników bezgranicznego zaufania, bo każdy z nich w każdej chwili bez wiedzy drugiego może zmienić uposażonego.
Aldona Mazurkiewicz
