Donata Grobelska
Wydarzenie zgromadziło depozytariuszy tradycji, twórców ludowych, badaczy, animatorów kultury i przedstawicieli instytucji zajmujących się ochroną dziedzictwa. Wśród nowych wpisów znalazły się zarówno tradycje regionalne i obrzędy, jak i umiejętności związane z tradycyjnym rzemiosłem. Dla środowiska zduńskiego jest to szczególny moment, podkreślający kulturową wartość zawodu zduna i potrzebę zachowania go dla przyszłych pokoleń.
Zduństwo - rzemiosło oparte na wiedzy i doświadczeniu
Przez stulecia piece stanowiły podstawę ogrzewania domów, a umiejętności zdunów były niezbędne w codziennym życiu. Rozwój centralnego ogrzewania znacząco ograniczył zapotrzebowanie na tradycyjne usługi zduńskie, jednak dziś obserwuje się ponowne zainteresowanie piecami kaflowymi, piecami akumulacyjnymi i kominkami. Zmieniają się potrzeby użytkowników i standardy budownictwa, ale nadal istotne pozostają umiejętności pozwalające projektować i wykonywać trwałe, funkcjonalne urządzenia grzewcze.
Jak podkreśla mistrz zduński Ryszard Buczek, współczesne konstrukcje mogą odpowiadać na potrzeby dobrze zaizolowanych budynków, zapewniając ogrzewanie znacznych powierzchni. Istotną rolę odgrywa przy tym możliwość wykorzystywania lokalnie dostępnego drewna.
Zduństwo nie sprowadza się jednak do samej budowy pieca czy kominka. To rzemiosło wymagające znajomości właściwości materiałów, zasad przepływu spalin, konstrukcji paleniska i akumulacji ciepła. Zdun musi uwzględnić warunki techniczne budynku, możliwości komina, układ pomieszczeń oraz sposób użytkowania urządzenia. Na tej podstawie dobiera rozwiązania konstrukcyjne i materiały, takie jak cegła, glina, szamot czy kafle.
O jakości wykonania decydują precyzja, doświadczenie i rozumienie zasad działania całego układu. Odpowiednio zaprojektowany piec potrafi magazynować energię cieplną i oddawać ją jeszcze długo po wygaśnięciu ognia. W pracy nadal wykorzystuje się tradycyjne narzędzia, a wiele umiejętności zdobywa się przez praktykę, obserwację doświadczonego mistrza i wielokrotne wykonywanie poszczególnych czynności.
Wiedza zduńska przez pokolenia była przekazywana przede wszystkim w bezpośrednim kontakcie – podczas wspólnej pracy, poprzez demonstrację kolejnych etapów budowy i naukę odpowiedzialności za efekt końcowy. Wpis na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego podkreśla znaczenie tego międzypokoleniowego przekazu oraz potrzebę ochrony umiejętności, których nie sposób w pełni przyswoić wyłącznie z podręczników.
„Świat Kominków” wspierał konsultacje społeczne
Ważnym etapem działań związanych z wpisem tradycyjnego rzemiosła zduńskiego były konsultacje społeczne. „Świat Kominków” sprawował patronat medialny nad wszystkimi konsultacjami społecznymi organizowanymi w związku z przygotowaniem wpisu – w Toruniu w grudniu 2025 roku oraz w Krakowie w maju 2026 roku.
Spotkania te stanowiły przestrzeń do rozmów o znaczeniu zduństwa, jego współczesnej roli oraz sposobach zachowania wiedzy i umiejętności związanych z tradycyjnym budownictwem urządzeń grzewczych. Zaangażowanie środowiska i upowszechnianie informacji o podejmowanych działaniach były istotnymi elementami procesu, którego zwieńczeniem stało się uroczyste wręczenie decyzji w Ludźmierzu.
Wpis nie oznacza jedynie uhonorowania historii zawodu. To także zwrócenie uwagi na jego żywy charakter – na pracujących zdunów, przekazywaną wiedzę, praktykę warsztatową i możliwości dalszego rozwoju rzemiosła we współczesnym budownictwie.
Gala niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Ludźmierzu
Uroczystość odbyła się w Ludźmierzu, w Instytucie Dziedzictwa Niematerialnego Ludów Karpackich, filii Małopolskiego Centrum Kultury SOKÓŁ. Wydarzenie rozpoczęło się w Sanktuarium Matki Bożej Królowej Podhala, gdzie uczestników powitał kustosz Maciej Ścibor. Następnie goście przeszli do Instytutu, gdzie odbyła się główna część gali.
Decyzje dotyczące nowych wpisów wręczyli Agata Kurdziel, zastępczyni dyrektora Departamentu Ochrony Zabytków w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, oraz Michał Krasucki, pełniący obowiązki dyrektora Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Podczas uroczystości uhonorowano również osoby szczególnie zasłużone dla ochrony i popularyzacji polskiej kultury.
Srebrne Medale „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” otrzymali Renata Teresa Korek, pedagożka, badaczka i menedżerka kultury, oraz Jerzy Starzyński, animator i badacz kultury łemkowskiej. Brązowymi Medalami „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” wyróżniono Juliana Kowalczyka, regionalistę i działacza na rzecz kultury góralskiej, oraz Bożennę Pawlinę-Maksymiuk, badaczkę i animatorkę kultury związanej z tradycjami Południowego Podlasia.
Odznaki honorowe „Zasłużony dla Kultury Polskiej” trafiły do twórców ludowych, muzyków, badaczy i animatorów zaangażowanych w zachowanie lokalnych tradycji. Wśród wyróżnionych znaleźli się Grażyna Fila, Gabriela Kołodziej, Zofia Krakowiak, Krzysztof Polowczyk, Agnieszka Włodarczyk-Mazurek oraz Jakub Zawadziński.
Różnorodność tradycji na Krajowej liście
Obok tradycyjnego rzemiosła zduńskiego na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego znalazły się liczne praktyki, umiejętności i zwyczaje związane z kulturą różnych regionów Polski.
Wśród nowych wpisów są między innymi kultura górali polskich Karpat, żywieckie tradycje zdobnictwa bibułkowego, wycinankarstwo kurpiowskie z Puszczy Białej, język łemkowski jako nośnik dziedzictwa kulturowego Łemków oraz umiejętność wykonywania pisanek techniką drapaną, czyli krasek z Krasnegostawu i okolic.
Listę uzupełniają m.in. tradycje drewnianego zabawkarstwa, tradycyjna plastyka obrzędowa i zdobnicza Pałuk, pszczelarstwo na Śląsku Opolskim, wykonywanie ozdób z opłatka na Lubelszczyźnie, garncarstwo i ceramika figuralna ośrodka w Chałupkach, a także wyplatanie ozdób ze słomy w wybranych miejscowościach Lubelszczyzny.
Podczas gali wręczono także decyzje o wpisach do Krajowego rejestru dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wyróżnione inicjatywy obejmują między innymi dokumentowanie tradycji muzycznych przez Polskie Radio podczas Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym, pielęgnowanie tradycji tatarskich w Studziance oraz działania edukacyjne i konkursowe związane z kulturą Pałuk.
Ochrona dziedzictwa to inwestycja w przyszłość
Gali towarzyszyła oprawa artystyczna nawiązująca do tradycji Podhala i Karpat. Przed publicznością wystąpili m.in. Piotr Majerczyk, Bartłomiej Koszarek oraz grupa Jedla. Uroczystość stała się okazją do spotkania przedstawicieli różnych środowisk, które łączy troska o zachowanie żywego dziedzictwa kulturowego.
Wpis tradycyjnego rzemiosła zduńskiego na Krajową listę to ważny sygnał dla całego środowiska. Przypomina, że dziedzictwo nie ogranicza się do zabytkowych obiektów i materialnych pamiątek. Obejmuje również wiedzę, praktyczne umiejętności i doświadczenie ludzi, którzy każdego dnia podtrzymują tradycje swoich poprzedników.
Zachowanie zduństwa wymaga dalszego przekazywania wiedzy, wspierania nauki zawodu i pokazywania, że tradycyjne umiejętności mogą mieć zastosowanie również we współczesnych domach. Uroczystość w Ludźmierzu była więc nie tylko podsumowaniem dotychczasowych działań, lecz także okazją do podkreślenia odpowiedzialności za przyszłość tego rzemiosła.
